Posts tonen met het label conservatisme. Alle posts tonen
Posts tonen met het label conservatisme. Alle posts tonen

maandag 30 oktober 2017

Een conservatief herbront zich




Een conservatief herbront zich

 (Doorbraak, 25 oktober 2017)

De aartsvader van de conservatieve stroming in de moderne politiek, zo bestempelt men de Iers-Britse wijsgeer en parlementariër Edmund Burke (1729-1797). Hij zetelde nochtans voor de Whig-partij, de “liberalen”, de toenmalige linkervleugel. Zijn blijvende faam heeft hij vooral te danken aan zijn gedachten bij de Franse Revolutie, samengevat in het boek Reflections on the Revolution in France (1990), waarvan zopas een selectie in Nederlandse vertaling heruitgegeven is als Franse Revolutie en Engelse traditie bij Doorbraak. Zowel Burke’s grondtekst als Theodore Dalrymple’s inleiding daarop zijn uitstekend vertaald en van verklarende voetnoten voorzien door Marc Vanfraechem.

In vergelijking met de massa marxistische en cultuurmarxistische geschriften zijn er niet veel inleidingen tot het conservatisme. Daarom alleen al is deze omstandige inleiding door Dalrymple op Burke’s grondtekst van deze belangrijke doch onbekend-onbeminde politieke stroming welgekomen. Door eigen levenservaring tot het conservatisme gekomen, belicht Dalrymple hier het boek dat onwillekeurig tot zijn levensbeschouwelijke bron geworden is.

Dalrymple was tot voor kort als arts werkzaam. Hij verwierf bekendheid met zijn schampere maar zeer deskundige kritiek op de resultaten van decennia van pamperbeleid op de arbeids- en gezinsethos van de onderklasse. Sommige van zijn inzichten blijken meteen citeerbaar in hedendaagse debatten, bv. over de projectie van een hedendaagse waardenschaal op historische figuren. In Vlaanderen haalde hij de krantenkoppen toen de opkomende politicus Bart De Wever zich tot zijn type gezondverstandsconservatisme bekende.





Burke



Over Burke geeft hij enkele tekortkomingen toe, zoals het ook bij de linkse kritiek bekende feit dat hij erger jammerde over koningin Marie-Antoinette dan over de armoede van de boerenstand, en dat hij de gebreken van het Britse stelsel onderschatte. Verder was Burke hier en daar wijdlopig, al heb je daar in dit boek weinig last van, want irrelevante en langdradige passussen zijn eruit weggeslecteerd.

En dan is er nog het verstrijken van de tijdsgeest, wat hier en daar zorgt voor onverwachte zienswijzen die in zijn tijd begrijpelijker waren. Bijvoorbeeld noemt hij een wetmatigheid die we nu in de politiek zelden nog beseffen, namelijk het belang van riddertrouw: een koning hoeft niet op samenzweringen tegen hemself berekend te zijn als zijn mannen hun eed van trouw ernstig nemen (“trouw verdrijft vrees”, p.56), zodat hij niet zijn toevlucht moet nemen tot “tirannie uit voorzorg”. Er is hier en daar ook wat sarcasme dat nu niet meer als origineel zou gelden maar het toen wel was, bv.: de revolutionairen “hebben Frankrijk vrijgemaakt op de manier waarop die oprechte vrienden van de rechten van de mensheid, de Romeinen, de bevrijding van Griekenland, Macedonië en andere volkeren hebben aangepakt.” (p.105)



Maar alles bijeen blijft het nog steeds, ook na ruim twee eeuwen, een hoeksteen van het politieke boekenlandschap: “Het is een mens niet gegeven, in alles gelijk te hebben, en Burke maakte geen uitzondering op deze regel, maar over lopende zaken en diepzinnig boek schrijven dat twee en een kwart eeuw later nog het lezen waard is, en dat voor onze huidige precaire situatie doordringende inzichten bevat, is een opmerkelijke prestatie die door maar een handvol  . (p.21-22)”





Conservatisme

Burke behoorde tot een milieu dat eigenlijk als geheel de bron van het conservatisme mag heten, met onder meer woordenboekmaker Samuel Johnson (http://koenraadelstnl.blogspot.be/2017/10/dr-samuel-johnson.html), geschiedkundige Edward Gibbon, econoom Adam Smith en wijsgeer David Hume. Alleen al hun vriendschap zegt veel over het conservatisme, want ze overbrugde ernstige meningsverschillen die bij links, en bij een middelmatiger variant van rechts, tot verkettering zouden geleid hebben: anglicaans (Johnson en Burke) versus vrijzinnig (Hume en Gibbon), Tory versus Whig, pro en contra de eisen van de separatisten in de Amerikaanse koloniën.

Johnson en Burke zijn allebei bekend om hun pleidooien vóór de inheemse belangen in de overzeese gebieden: Johnson (die, kinderloos, zijn zwarte dienaar tot erfgenaam maakte) deed schamper over de Amerikaanse autonomisten, die vooral af wilden van de beperkingen die de Britse Kroon oplegde aan hun drang om de Indianen te onteigenen en negerslaven te mishandelen, “liberty” zijnde het recht om te veroveren. Burke daarentegen sympathiseerde met hen in hun kritiek op het koloniale ondergeschiktheid, wat een ander soort anti-Britse stellingname. Burke leverde scherpe kritiek op de East India Company en haar corrupte en uitbuitende bewindvoering in Bengalen. Hun “going native” is al één punt waarop hij en zijn vrienden niet beantwoordden aan het stereotiepe beeld dat de linkerzijde van haar tegenstanders cultiveert.

De vrijdenker Gibbon schreef over de anglicaan Burke, met wie hij de ontzetheid over de Franse Revolutie deelde: “Ik bewonder zijn welsprekendheid, ik ben het eens met zijn politieke zienswijze, ik ben vol van zijn ridderlijkheid, ik kan hem zelfs zijn bijgeloof vergeven.”



Bescheidenheid

Burke hamert op onze kleinheid in vergelijking met de enorme erfenis die wij torsen. Nationale eigenheid behoort bijvoorbeeld tot dat erfgoed: “Ik kan niet vatten hoe iemand zulke graad van aanmatiging kan bereiken dat hij zijn land beschouwt als niets dan een blanco blad waarop hij kan krabbelen wat hem maar invalt.”

Wat Burke daar tegenoverstelt, gaat niet om het hoera-patriottisme met zijn vlagvertoon. Politieke conflicten worden hier niet in het Procrustesbed van begrippen als “volksaard” gedwongen. De Britse kolonisten in Amerika hadden gewoon een belangenconflict met het moederland, zij gelden hier niet als “a new nation”, zoals de nationalistische president Abraham Lincoln het voorstelde. De Fransen waren evenmin door hun volksaard gedoemd tot het revolutiescenario dat zich toen ontspon.

Progressief staat gelijk met de leer van het “onbeschreven blad”, de maakbare mens die geen vaderland heeft. En die geen andere dan een materiële dimensie heeft en passief het herkneden door verlichte despoten moet ondergaan. Aldus bijvoorbeeld in voorzitter Mao’s (op p.13 geciteerde) beeld van de boerenstand als een onbeschreven blad waarop prachtige karakters kunnen geschreven worden.





Veranderen om te behouden



“Een staat die de middelen mist tot enige verandering, mist ook de middelen om zich te handhaven”, stelt Burke (p.30). Ter linkerzijde stelt men het graag zo voor dat conservatieven tegen elke verandering gekant zijn, vastgeroest in een verleden waarvan zij het leven oneindig willen rekken. In werkelijkheid laveren zij op de wind, en zijn zij best bereid hun zeilen bij te stellen naargelang de windrichting om hun eigenlijke koers te kunnen handhaven.



Een voorbeeld van elders. Eind 19de eeuw voelden sommige leidende figuren in China wel aan dat niet alleen de technologie maar ook de instellingen aan modernisering toe waren. De literati Kang Youwei en Liang Qichao kregen van het keizerlijk hof carte blanche om hervormingen door te voeren om uiteindelijk van het absolute Qing-keizerrijk een grondwettelijke monarchie naar Brits model te maken. Die formule zou continuïteit verzekeren en een geleidelijke modernisering aanmoedigen. Gezien de bloedige 20ste-eeuwse geschiedenis van de Republiek en de Volksrepubliek, met trage of negatieve economische ontwikkeling, was dat wel de best mogelijke oplossing. Echter, de echt reactionaire krachten binnen het keizerlijk milieu zagen die hervormingen niet graag, en binnen honderd dagen werden die teruggedraaid.



Gevolg was een polarisatie die het republikeinse kamp versterkte en in 1911 tot een revolutie leidde, met de troonsafstand van de laatste keizer, Pu Yi, en de aanstelling van een eerste president, Sun Yixian (Sun Yat-sen), en in het zog daarvan de instabiliteit en de crisissen die de hervormers hadden willen voorkomen. Tekenende bijzonderheid is de kwestie van de inbinding van de voeten bij elitevrouwen: daadwerkelijk afgedwongen door het maoïstisch bewind, was dat verbod al afgekondigd onder de Republiek en zelfs al onder het Keizerrijk, dat wel degelijk tot de hervormingen bereid was die de revolutionairen achteraf als resultaat van hun eigen machtsgreep voorstellen.





Tegeltjeswijsheden



Bij het afscheid geven we nog wat wijsheden mee voor onderweg. Zo varieert Burke op Cicero “dat religie de basis van een beschaafde samenleving is, de bron van alle goeds en troost”. (p.61) En verder moeten filosofen niet de maatschappij naar hun eigen inzichten willen inrichten: “Waren ze zich maar bewust gebleven van hun onlosmakelijke eenheid, elk op zijn eigen plek!” (p.57) Wel ja, dat is het geheim: cuique suum, “elk het zijne”!

woensdag 25 oktober 2017

Dr. Samuel Johnson


PDF Print E-mail
  

Nu er in de Lage Landen sprake is van een bescheiden conservatief golfje in het opinielandschap, rijst de vraag op welke leerstellige lichtbakens deze stroming zich gaat inspireren. Er is natuurlijk de analyse van de hedendaagse noden, maar onvermijdelijk gaat men ook verwijzen naar bepaalde geselecteerde klassieken. Zo noemt een Nederlandse conservatieve denkgroep zich de Burke-Stichting, naar de 18de-eeuwse Iers-Britse politicus Edmund Burke, bekend van zijn kritische Reflections on the Revolution in France. Een tijdgenoot die in de Angelsaksische wereld vaak geciteerd wordt als doorprikker van linkse humbug, tevens stichter van een conservatieve praatclub waartoe naast Burke ook Edward Gibbon, Oliver Goldsmith en Adam Smith behoorden, is Samuel Johnson (1709-84). Hij verdient ook hier een grotere bekendheid.

Meestal, bijvoorbeeld op de vermelding van zijn gerestaureerd huis op het Londense stadsplan (Gough Square 17, vlakbij Fleet Street), noemt men hem complimenteus “Doctor Johnson”. Dit is in zoverre merkwaardig, dat hij formeel nooit enige academische graad behaalde: ondanks de briljante indruk die hij op zijn professoren maakte, had hij al na één jaar wegens geldgebrek zijn studies in Oxford moeten staken. Hij probeerde het dan maar als schoolmeester en vervolgens met meer succes als free-lance journalist. Hij schreef ook inleidingen bij edities van klassieke en Engelse auteurs, ondermeer Shakespeare, plus enkele pamfletten over de hete hangijzers van toen, zoals de eerste oorlog om de Falkland-eilanden en het separatisme onder de Britse kolonisten in Amerika. Zijn bekendste prestatie, die hem tot de spreekwoordelijke geleerde (vandaar “Doctor”) maakte, was zijn redactie van het eerste wetenschappelijke woordenboek der Engelse taal. Hij werkte eraan met een groep assistenten van 1747 tot 1455 en het vormt nog steeds de basis voor de Chambers, Oxford, Webster’s en andere gezaghebbende woordenboeken van nu.


Blauwkousen


In zijn daden weerlegde Johnson allerlei linkse vooroordelen over het conservatisme, dat met alle lelijks en fouts uit de recente Westerse geschiedenis vereenzelvigd wordt.

Kolonialisme? Hij was een fel criticus van de beweging van de Amerikaanse kolonisten voor onafhankelijkheid, en betoogde dat zij voor zichzelf rechten opeisten die zij ontzegden aan hun slaven (“De luidste kreten om vrijheid horen we bij de drijvers van negers”) en aan de inboorlingen. Eén van de minder bekende grieven die tot de Amerikaanse secessie leidden, was inderdaad dat de kolonisten zich door de pro-Indiaanse bemoeienissen van de Kroon gehinderd voelden. Noteer dat ook Johnsons vriend Burke in zijn tijd vooral bekend raakte door zijn aanklachten tegen de misbruiken van de East India Company in de exploitatie van de rijkdommen van India. Kolonisatie was vooral een liberaal en progressief project: vrije wereldhandel, feodale regimes de kop indrukken, de bevrijdende moderniteit propageren. Johnson liep vooruit op de hedendaagse veroordeling van het kolonialisme: “De Europeanen hebben nauwelijks enige kust bezocht tenzij om hebzucht te bevredigen en corruptie uit te dragen; om zich zonder recht de heerschappij toe te eigenen en zonder aanleiding de wreedheid te beoefenen.”

Racisme? Johnson had een zwarte huisknecht uit Jamaïca, en nog in volle slaventijd had hij er geen bezwaar tegen dat deze met een Brits meisje trouwde. In zijn testament liet hij hun een deel van zijn onroerend goed plus een jaarrente na. Dat een van de tenoren van het conservatisme allerminst beantwoordde aan hoe linksen zich een “rechtse zak” voorstellen, moet niet verwonderen. Links gaat uit van bepaalde egalitaire en progressistische dogma’s, en projecteert op zijn tegenstanders diezelfde dogma’s maar dan in tegengestelde zin. Welnu, het conservatisme gaat niet uit van het soort abstracte dogma’s waaraan de linkerzijde haar politieke actie ophangt, maar van concrete levenservaring. Huisknecht Francis Barber was een goed en verdienstelijk man, en dat bepaalde Johnsons houding tegenover hem, niet één of andere statistische studie over een lager IQ of hoger misdaadcijfer bij “de” zwarten. Het racisme zou van de late 18de tot midden de 20ste eeuw vooral bij links erg populair zijn: het was immers een materialistische doctrine die de mens tot zijn biologische dimensie herleidt, een gelijkschakelende mensvisie die individuen als exemplaren van een grotere categorie (nu eens klasse, hier weer ras) ziet, en via de eugenetica een instrument in het utopische project van de volmaakte samenleving.

Seksisme? Johnson liet zich natuurlijk niet in met de toen schuchter beginnende ideeën over de gelijkheid tussen man en vrouw, maar hij was bevriend met Elizabeth Carter en haar kring van hooggeleerde vrouwen die zich door hun blue stockings onderscheidden, en gaf in zijn periodiek The Rambler regelmatig ruimte voor publicaties van deze “blauwkousen”.  Hij stak ook de draak met mannen die de schuld van alle problemen bij de vrouwen legden en zich niet opgewassen voelden tegen paarvorming met een vrouw van gelijk vormings- of verstandelijk niveau. Zelf trouwde hij in 1735 een oudere en rijkere weduwe, naar getuigenis van hemzelf en vrienden een huwelijk uit wederzijdse liefde die onverminderd bleef tot zij in 1752 stierf.

Afwijzing van het stadsleven? “Stadslucht maakt vrij”, mijmerde de liberale auteur Heinrich Heine, terwijl de conservatieve plattelandssamenleving als een bedompt nest van reactionaire verhoudingen en verstikkende onderdrukking gezien werd. Nochtans waren het bij uitstek linkse denkers als Jean-Jacques Rousseau die het landleven en de natuur verheerlijkten en de mensenmaatschappij, dus bij uitstek de stad, als factor van bederf veroordeelden. Conservatieven als Johnson delen die afwijzing van de reëel bestaande mensenbeschaving echter niet, zelfs niet in haar grootsteedse variant: “Nee, mijnheer, wanneer een man Londen moe is, is hij het leven moe; want in Londen vindt men alles wat het leven te bieden heeft.”

Intolerantie? Johnson was een voorstander van wat we strikt genomen een theocratie zouden kunnen noemen, het gevestigde systeem van een staatskerk met het staatshoofd als Defender of the Faith. Toch bepleitte en beoefende hij de tolerantie tegenover minderheidskerken als het katholicisme en volgde hij met sympathie de start van het methodisme van John Wesley, dat zich specifiek op de noden van de nieuwe arbeidersklasse zou richten. In conversatie nam hij vaak voor de gein het standpunt tegengesteld aan het zijne in, en meestal kon hij dat even overtuigend argumenteren als een echt gemeend standpunt. Een beetje zoals Thomas van Aquino altijd eerst de sterkst mogelijke formulering van het te weerleggen standpunt betrachtte vooraleer zijn eigen argumenten daartegen in te brengen. Dit is een zeer goede oefening in breeddenkendheid en gewoon in helder denken, tegengesteld aan de inhalige gelijkhebberij van links, dat elke rechtse gedachte als een besmettelijk gevaar verre van zich houdt en rechtse argumenten meestal eerst door een karikatuur vervangt vooraleer ze te “beantwoorden”.


Duivel


Hoe verhield Johnson zich tot hebzucht en egoïsme, volgens links de overheersende trend in het tijdperk van Margaret Thatcher en dus typerend voor het conservatisme? Johnson, die zelf voortdurend met geldgebrek worstelde totdat koning George III hem in 1762 een uitkering toekende (die hij slechts met grote gêne aanvaardde omdat hij eerder het corrumperend effect van overheidssteun gehekeld had), verleende voortdurend gastvrijheid en materiële steun aan vrienden in nood. George Bush jr., een beschaamde neoconservatief die zich “compassionate conservative” noemt, net alsof het conservatisme uit zichzelf een gebrek aan mededogen zou vertonen, had van Johnson iets kunnen leren: het conservatisme gelooft in de betrachting van de deugdzaamheid, ondermeer van het concrete mededogen met concrete mensen, daar waar het linkse mededogen alias “solidariteit” er slechts in bestaat, via de belastingen “van de rijken te stelen om aan de armen te geven”, een structurele ingreep die het eigen mededogen onaangesproken laat.

Militarisme? Hierbij is weinig commentaar nodig: “Daar oorlog de laatste remedie is, nadat al het andere eerst geprobeerd is, moet men alle legitieme methoden gebruiken om hem te vermijden. Omdat oorlog het uiterste kwaad is, is het zeker de plicht van degenen wier positie de zorg over naties toevertrouwd heeft, om hem af te wenden.”

Nationalisme? Deze moderne doctrine, die een van de pijlers van de Franse Revolutie zou worden, kon voor een belijder van een religieus wereldbeeld nooit aan de verdenking ontkomen, een soort afgoderij te zijn. Het was belangrijk dat een legitiem heerser, staatsinstellingen en de morele waarborg van de godsdienst de maatschappelijke orde goed beheerden, veel meer dan dat de eenheid van politieke orde met een etnische groep zou samenvallen. Johnson deed dan ook meewarig over mensen die hun kostbare levensjaren verdoen met strijd voor de etnische hertekening van grenzen. De bekendste politieke uitspraak van Dr. Johnson is waarschijnlijk: “Patriottisme is de laatste toevlucht van de schurk.” Stalin en Saddam Hoessein zijn bekende voorbeelden van dictators die, eens in het nauw gedreven, hun eigen palmares trachtten te doen vergeten door hun volk tot vaderlandsliefde op te roepen.

De fundamentele tegenstelling tussen conservatisme en vooruitgangsgeloof was in Johnsons tijd nog erg scherp en helder (anders dan nu, nu veel van wat toen links heette als rechts geldt). Tegen het enthousiasme voor de vooruitgang, belichaamd door de toenmalige liberalen of Whigs, misschien best te vertalen als “progressisten”, vloekte hij: “De duivel was de eerste Whig.” De duivel, zoals opgevoerd in het bijbelboek Genesis, was alleszins de promotor van de hoogmoed, de titanische wil om aan God gelijk te zijn, en dat is de typische pretentie van het vooruitgangsgeloof, tegengesteld aan de bescheidenheid en omzichtigheid die de kern van de conservatieve ingesteldheid uitmaken.


Eéndimensionalisering


Het is voor linksen normaal, alles aan de politiek ondergeschikt te maken, want politiek is voor hen de sleutel tot de staatsmacht als hefboom voor de veranderingen die tot een betere wereld moeten leiden. Conservatieven hebben een veel beperktere opvatting over het belang van de politiek. Dr. Johnson heeft dan ook weinig zuiver politieke geschriften op zijn naam, en des te meer algemene observaties over mensheid en cultuur, die terloops ook wel politieke implicaties kunnen hebben.

In zijn editie van de werken van Shakespeare beklemtoonde Johnson dat men, om een schrijver uit een vroeger tijdperk te begrijpen, al het mogelijke moet leren over het morele en intellectuele klimaat van die tijd, eerder dan hem te beoordelen vanuit de bekommernissen en maatstaven van vandaag. Wie dat inzicht afdoet als louter van belang voor studenten van de letterenfaculteit, moet beseffen in welke mate de progressisten van toen en nu onze kijk op de werkelijkheid verstoren door stelselmatig het omgekeerde te doen. Enkele decennia geleden werd de geschiedenis herschreven in termen van klassenstrijd, vandaag is het bekendste voorbeeld allicht de heksenjacht op “racisme” in auteurs uit vorige eeuwen, van Rudolf Steiner tot T.S. Eliot (toevallig natuurlijk niet Karl Marx), alsof rasdenken toen niet tot het algemeen aanvaarde wereldbeeld behoorde en ook logisch bij de toenmalige stand van de wetenschap paste. Hollywood produceert aan de lopende band historische films waarin de gebeurtenissen van destijds in het licht van hedendaagse normen omgeduid worden, bv. Prince of Egypt, waarin Mozes warempel de slavernij wil afschaffen; Gladiator, waarin het herstel van de Romeinse senaat als protodemocratische doelstelling in de plot ingelast wordt, e.v.a. Omdat Luther tegen de vermaledijde paus was, wordt hij vaak als voorvechter van de meningvrijheid opgevoerd, wat hij volstrekt niet was; omdat Abraham Lincoln de zwarte slaven vrij verklaarde, wordt hij ten onrechte als antiracist voorgesteld, enz. enz. De herleiding van de geschiedenis tot haar “relevante” dimensie, of in praktijk de vervalsing van de geschiedenis in termen van hedendaagse bekommernissen, is één van de vormen van ééndimensionalisering (naast de reductie tot homo economicus) die de linkse impact op ons wereldbeeld typeert.

Johnson bepleit ook bescheidenheid in onze intellectuele greep op de geschiedenis. Tegen diverse deterministische visies op de vermeend onafwendbare opmars van bepaalde vooruitgangskrachten, breekt hij een lans voor de rol van het onverwachte, ondermeer via de vrije wil van individuen: “De meeste historici maken de vergissing, aan te nemen dat elk effect een evenredige oorzaak heeft. In de levenloze interactie van materie met materie kan de voortgebrachte beweging niet anders zijn dan evenredig met de kracht van de in beweging brengende impact. Maar de werking van het leven, zowel privé als openbaar, laat zulke wetmatigheid niet toe. De bokkensprongen van met wil begiftigde agentia lachen met zulke berekening. Er is niet altijd een sterke reden voor een grote gebeurtenis.”


Bescheidenheid


Vele van Johnson’s bon mots zijn “slechts” observaties van het algemeen menselijke gedrag, maar zijn evengoed lezenswaard. Aldus bv.: “Wees er maar zeker van dat als een man over zijn tegenslagen praat, er iets in is dat hem toch niet helemaal onaangenaam is; want waar er alleen maar pure miserie is, daar neemt men zijn toevlucht niet tot gepraat erover.” Ik heb het zelf kunnen vaststellen: terwijl zogenaamde sikh-vluchtelingen die in het asielzoekerscentrum met veel tamtam kwamen vertellen over folteringen die zij ondergaan hadden, zonder uitzondering als bedriegers door de mand vielen, kon ik echte vluchtelingen uit Bangladesj die in moslimpogroms alles verloren waren, er maar met de grootste moeite toe bewegen hun verhaal te vertellen.

Als intellectueel van de hoogste rang was Johnson weinig onder de indruk van intellectualisme: “Er is gezegd dat ‘een corrupte samenleving vele wetten heeft’; ik vraag me af of het niet evenzeer waar is dat ‘een tijd van onwetendheid vele boeken heeft’.” Men voert tegenwoordig campagnes om het lezen te bevorderen, maar gezien de armzalige inhoud van al te veel boeken is het hoogst onzeker dat dit een vorm van volksverheffing is.

Links appelleert graag aan afgunst en zelfbeklag, noem het de neiging tot zeuren en zagen, een ander mikpunt van Johnson’s kritiek: “Wanneer iemand klaagt over hoe weinig anderen naar hem omzien, laat hij dan bedenken hoe weinig hij bijdraagt tot hun geluk, en hoe weinig hij mee lijdt onder hun pijnen.” Als was het om Johnson in het ongelijk te stellen, affecteert de hedendaagse linkerzijde, genre Bill Clinton en Tony Blair, juist graag een diep inlevingsvermogen: “Ik voel uw pijn”, beweerde Clinton. Welnu, merkt Johnson op: “Het is holle grootspraak, te doen alsof men het lijden van anderen voelt zoals zij het zelf voelen. Je zal vaststellen dat deze o zo voelende mensen je weinig goeds doen. Zij betalen je met voelen.”

Een van de speerpunten van de Verlichting was de verwerping van de traditie en van de gehoorzaamheid aan het overgeleverde, waarvoor zij het eigen onderzoek in de plaats stelde. Geloof niet wat de pastoor of de schoolmeester je vertelt, ga het zelf verifiëren. Niets op tegen, zegt Johnson, maar men moet de onvermijdelijke beperkingen van deze benadering inzien: “Het grootste deel van de mensheid dankt al zijn kennis, en heel de mensheid dankt minstens het overgrote deel ervan, aan de informatie door anderen.” In zoiets korts als een mensenleven kan men zijn kennis niet helemaal vanaf nul zelf opbouwen, en is men bijgevolg grotendeels op vertrouwen en gezag aangewezen. Steeds weer blijkt bescheidenheid en een realistisch gevoel voor de menselijke beperktheid de kern van het conservatisme te vormen.

Tot zover een kort overzichtje om de belangstelling te wekken. De gebruikelijke toegang tot het werk van Samuel Johnson is zijn biografie door zijn jonge Schotse vriend John Boswell, verkrijgbaar in de reeks Penguin-classics. Johnson had een anti-Schotse reputatie, al was het maar omdat zijn woordenboek bij het lemma oat/”haver” verklaart: “Graansoort die in Engeland aan paarden te eten gegeven wordt maar in Schotland aan mensen.” Maar ook hier was er in zijn persoonlijkheid ruimte genoeg voor afstand tussen theorie en praktijk, want sommige van zijn beste vrienden waren Schotten. Boswell bewonderde hem mateloos en zijn biografie Life of Johnson is in die zin niet onpartijdig, maar ze is wel rijk aan sprankelende anekdotes en observaties. Na lezing zal u graag de moeite doen, Dr. Johnson’s minder vlot verkrijgbare eigen werken uit de vergetelheid op te vissen.

(Nucleus, < 2009)

dinsdag 17 januari 2017

De baas is een smeerlap




('t Pallieterke, oktober 2006)



            Een vergramde lezer vindt ondergetekende veel te links: “KE’s plaats is bij De Morgen”, zo laat hij aan de hoofdredacteur weten. Man, je hebt nog niks gezien. Toch even deze nuancering: dat nieuw-linkse van De Morgen, dat is mijn ding zo niet, maar het werk van oud-links, dat ben ik met de jaren wel meer gaan herwaarderen. Mij dus liever een baantje bij de Volksgazet.

           Neem nu de stakingsgolf van een jaar geleden. Opvallend hoeveel stemmen in politiek en media toen met de grootste vanzelfsprekendheid het recht van vakbondsmensen om piket te staan in twijfel trokken in naam van het “recht op arbeid”. Toegegeven, piket staan is een vorm van dwang (kom kom, in feite alleen een beetje ontradende druk uitoefenen), die werkwilligen verhindert (nou ja, hindert) om te gaan werken. Dit was een noodzakelijke tactiek in de tijd toen de werkwilligen evenzeer onder dwang handelden, namelijk de dwingende angst om bij stakingsdeelname ontslagen te worden en zonder inkomen te vallen. In de jaren ’70 werd het geweld van de Rote Armee Fraktion gerechtvaardigd met verwijzing naar het “structureel geweld” van het kapitalisme. Een beetje overdreven, die rechtvaardiging, maar het begrip “structureel geweld” lijkt mij nog steeds heel zinnig.
            
Even een vergelijking die flaminganten zouden moeten begrijpen. Toen de Vlaamse beweging in Brussel aan ouders de verplichting wilde opleggen om hun kinderen naar Vlaamse scholen te sturen, repliceerden de Franstaligen dat dit strijdig was met de “liberté du père de famille”: het was toch het recht en de vrijheid van die ouders om voor hun kinderen op de vrije onderwijsmarkt een Franse school te kiezen? Men perkte de vrijheid van individuele Vlamingen in om een vermeend recht (nl. op voortbestaan) van de collectieve Vlaamse natie in Brussel te beschermen tegen het structureel geweld van de verfransing.

En de katholieke lezers zou ik eraan willen herinneren dat de Kerk altijd tegen het kapitalisme (“woeker”) geweest is. Toen de huidige Poolse regeringspartij aan de macht kwam, beschreef een VRT-nieuwslezer haar met blijkbaar oprechte verrassing als “ethisch conservatief maar sterk sociaal gericht”, wat hem deed denken aan “Rerum-Novarum-katholieken uit de jaren ‘50”, de oorspronkelijke CVP. Men denke hier ook aan de Nederlandse Christen-Unie, ethisch rechts maar sociaal links. Men moet niet, zoals links doet, alle minder linkse strekkingen op één hoop gooien en conservatisme met liberalisme verwarren. Toen het liberalisme opkwam, werd het bestreden door conservatieve krachten, waaronder de Kerk. Sinds Thomas van Aquino aanvaardde zij bv. de notie van een “eerlijk loon”. Die komt onvermijdelijk in conflict met de liberale vrijheid om het loonniveau zo laag mogelijk te drukken, zoals nu massaal in de VS gebeurt, waar patroons illegalen aantrekken die voor een grijpstuiver de verworvenheden van de legale arbeiders onderuit halen.

Een symbooldossier in de historische tweestrijd tussen liberalen en conservatieven was de afschaffing van kerkelijke feestdagen, die vooral in katholieke landen ruim in de tientallen liepen en de maximale productie hinderden. De Kerk was tegen de 24-uurseconomie, het monotheïsme van de markt. In het Verenigd Koninkrijk waren het Margaret Thatcher en John Major die de “vrijmaking” van de kalender voltooiden met de afschaffing van de verplichte zondagsrust. Hun partij heette conservatief, maar hun beleid was neoliberaal, dus anticonservatief. Het thatcherisme (parasi-) teerde op nog bestaande gezinswaarden, maar droeg zelf bij tot hun afbraak. Sindsdien heeft de “flexibilisering” steeds meer werknemers uitgeput en gezinnen uit verband gespeeld.

De Thatcher-jaren waren ook de tijd van een omwaardering van goeden en slechten in de economie. Zagen de softe seventies kapitalisten en banken nog als boosdoeners, dan werden dat nu de helden van de welvaartsschepping. Nee, je moest rijken niet via belastingen aan de sociale zekerheid doen meebetalen: als je hun meer van hun rijkdom liet, dan zouden ze zelf wel aan werkverschaffing en soms zelfs aan liefdadigheid doen. Guy Verhofstadt wou zelfs de mogelijkheid scheppen om “uit de staat te treden”, echter zonder aan de betrokken flinkerds de toegang te ontzeggen tot wegen die met gemeenschapsgeld aangelegd zijn. Wel, ik deel de scepsis van Louis Tobback terzake.

Enkele jaren geleden besloot een radioreclame voor een Belgische bank met het zinnetje: “Bank u wel”, een gezochte woordspeling op “Dank u wel”. Ajatollah Chomeini, waar was je toen we je nodig hadden? Als er ooit een doodvonnis wegens heiligschennis gewettigd was, dan wel tegen de maker van die reclame. Gewoon walgelijk om zoiets innigs als dankbaarheid te willen koppelen aan een kil monster als het bankwezen. Elke kleine zelfstandige die al eens in het rood gegaan is, niet door iets fouts te doen maar gewoon door toedoen van de onvermijdelijke wanbetalers (en in mijn sector zijn wanbetalende opdrachtgevers meer regel dan uitzondering), heeft ondervonden dat de banken dan beslist niet aan de kant staan van wie onder- en risico’s neemt. Wel zullen ze je graag bijbrengen hoe het voelt om als het vuil van de straat behandeld te worden. Dan liever kersvers Nobelprijswinnaar Mohammed Yunus van de Grameen Bank in Bangladesj: “Er zijn geen kredietonwaardige mensen, alleen mensonwaardige banken.”

Dus: natuurlijk mag de staat als politieke arm van de natie beperkingen opleggen aan de markt. Libertariërs zeggen: “De markt is moreel”, maar dat gaat uit van een utopisch en onjuist mensbeeld. Ik zou daartegenover een diepchristelijke observatie over de menselijke aard willen stellen: “De baas is een smeerlap.” (Lukas 18:25, of was het Volksgazet?)

Geschokt, iemand? Kijk, wij zijn allemaal zondaars, ook de baas. Bovendien gaat de baas zelf zeer openlijk uit van de veronderstelling: “De werkman is een smeerlap.” Waarom al die camera’s die tegenwoordig de arbeiders bespieden, of ze niet lanterfanten of iets pikken? Waarom de prikklok? De baas meent te weten dat zijn werknemers (van wie Harry Mulisch ooit opmerkte dat zij in feite de werkgevers zijn) bij de minste gelegenheid materiaal of werktijd zullen stelen. Natuurlijk maakt de gelegenheid de smeerlap, in het kamp van de arbeid maar evenzeer in dat van het kapitaal. Het grote verschil is dat de kapitaalzijde veel meer gelegenheid heeft om het spel vals te spelen. Daar mogen wij dus wel iets aan rechtsmiddelen en actievormen tegenover stellen.

Het conservatisme voorbij

(Nucleus, mei 2009)



Wie zich tegenwoordig “conservatief” noemt, behoort nog steeds tot de oppositie, maar is niet langer eenzaam. Nu we met genoeg zijn om te kaarten, kunnen we eens overwegen of we die term niet achter ons moeten laten.

Conservatisme is natuurlijk geen ideologie, en dit zowel om een fundamentele reden als door een historische omstandigheid. Om met die laatste te beginnen, wijzen we op het gebruik onder Amerikaanse (paleo-)conservatieven om de Republikeinse Partij te betitelen als “the stupid party” en de Democratische Partij als “the evil party”. Bedoeld is dat de Democraten een agenda van afbraak hebben, of wat zij “vooruitgang” noemen, terwijl de Republikeinen te stom zijn om daar iets geloofwaardigs tegenover te zetten. Hun beleid bestaat alleen uit reageren op de projecten van de Democraten, soms door zich er voor een tijdje tegen te verzetten, vaak door ze in verdunde vorm over te nemen.

Behalve Ronald Reagan, en dan nog alleen op sociaal-economisch gebied, hebben de naoorlogse Republikeinen nooit veel anders gedaan dan de Democraten op enige afstand nalopen, onder het motto “me too”. De ene kandidaat na de andere verklaarde: “De Democraten zeggen dat ze voor gelijkheid zijn. Ook ik ben daarvoor, maar…” Vandaag bv. pleiten de meeste Republikeinse leiders voor een verwaterde versie van de Democratische opengrenzenpolitiek, en stupid als ze zijn maken ze zichzelf daarbij, tegen alle cijfergegevens in, wijs dat al die nieuwkomers uit dank Republikeins zullen stemmen. In Frankrijk werd in de jaren 1920 al opgemerkt dat de rechterzijde weinig meer deed dan de linkerzijde wat afremmen, zonder er echt tegenin te gaan of er een alternatieve agenda tegenover te stellen. Blijkbaar hebben conservatieven weinig ideologische wortels, zij laten zich door elke nieuwe ideeënwind omverblazen, alleen een beetje langzamer dan de apolitieke vlottende massa.

In eigen land zien we hetzelfde verschijnsel al een halve eeuw bij de CVP/CD&V. Terwijl linkse partijen zichzelf trouw blijven, is deze ooit vaak als conservatief of rechts aangeduide partij altijd met nieuwe ordewoorden meegestapt, zij het met vertraging. De progressieve BSP/SP/SP.a en PVV/VLD zijn al die tijd op hun permissieve koers gebleven wat betreft de ethische vraagstukken, terwijl de CD&V alleen beschaamd kan wegkijken wanneer zij aan haar vroegere standpunten herinnerd wordt. De opiniewind ging immers de permissieve kant uit, dus kon de partij van het brave Vlaamse kerkvolk niets anders bedenken dan schoorvoetend te volgen. De braafheid die de CVP-ers ooit in het gareel van de kardinaal hield, doet hen nu even gedwee meestappen in de tredmolen die door nieuwe gezagsinstanties als de media gedicteerd wordt. Zelfs van het VB zou men kunnen zeggen dat het op afstand de progressieve trends naloopt, zoals in de verschuiving van een terugkeerbeleid om Vlaanderen raszuiver te houden naar een integratiebeleid om Vlaanderen althans cultureel homogeen te houden of te maken. 

Sommigen zullen dat gewoon gezond verstand noemen. Conservatisme is, zeggen zij, iets anders dan zich vastklampen aan stellingen die nu eenmaal onhoudbaar geworden zijn. Extremisme is de echt conservatieven vreemd, zij kiezen immers voor de gulden middenweg. Kan zijn, maar wat die middenweg wel is, wordt dan in feite gedicteerd door degene die de positie bepaalt van de extreme waarden waartussen de middenweg halverwege ligt. Ooit durfde geen enkele linkse partij het idee van homoadoptie opperen (in communistische landen gold homoseksualiteit trouwens als een geval van “bourgeois-decadentie”), terwijl de CVP nooit aan het homohuwelijk zou hebben durven denken. Naarmate links op dat stuk permissiever is geworden, is de CVP-gematigdheid mee opgeschoven, zodat de partij vandaag wel nog aarzelt bij homoadoptie maar althans het homohuwelijk voluit aanvaardt. Nogmaals, het is een open debat waard of dit niet gewoon de beste koers geweest is, maar “conservatief” kan men het moeilijk noemen. En toch is die evolutie typisch voor de meeste conservatieven.

Naarmate dat wat de conservatieven ooit wilden bewaren, verdwijnt, en naarmate dat wat zij ooit als een doemscenario bestreden, de norm geworden is, krijgt de concrete agenda van conservatieven een eerder revolutionair karakter. De Franse nationalist Pierre Vial roept zijn volgelingen tegenwoordig op om zich in de werken van revolutionairen te verdiepen, ook van anti-rechtse zoals Mao en Che, om zich de mentaliteit en de strategische ernst van de revolutionaire strijd eigen te maken. In de VS spreekt de christelijke rechterzijde met voorbarig triomfalisme van de “Christian revolution” tegen het rijk van de Antichrist in Washington en Hollywood. 
Zijn zij ontrouw aan het conservatieve ideaal? Wel, eigenlijk bestaat “het” conservatisme niet. Let wel, ik wil hier niet meedoen aan de postmoderne campagne tegen het “essentialisme”, dat bv. ontkent dat “de” islam een “essentie” heeft, een definitie die objectief bepaalt wie erbinnen valt en wie erbuiten. In de praktijk is dat gewoon een argumentatieve verstrooiingstactiek, namelijk om kritiek op “de” islam buitenspel te zetten, maar er is wel een ernstige theoretische onderbouw voor denkbaar, alleen is die onjuist. “De” islam bestaat immers wel degelijk, elke moslim zal het trouwens bevestigen, hij is “het geloof dat er geen God is behalve dé God (Allah) en dat Mohammed Gods profeet is”. Het conservatisme daarentegen is moeilijk in zulk een leerstellige definitie te vatten.

Het conservatisme is geen leerstelsel of geloof waaraan men trouw zweert. Ziedaar dan de fundamentele reden waarom het conservatisme geen ideologie kan zijn. Toen men de ontlinksende Gorbatsjov een “vernieuwer” noemde en zijn behoudsgezinde tegenstanders in de Sovjetleiding “conservatief”, trof dat als paradoxaal omdat die harde communisten zelf de term “conservatief” als een vloek hanteerden, op gelijke voet met “de reactie”. Maar die paradox is inherent aan het begrip conservatisme. Het is een wantrouwen tegen veranderingen waarvan de gevolgen onoverzienbaar (óf voorzienbaar schadleijk) zijn. Het is in de eerste plaats een attitude, en heeft een sterke gevoelsmatige component. Zoals men zegt: je hebt geen theorie nodig om je moeder graag te zien, en hetzelfde geldt voor het vaderland en voor de voorouderlijke zeden en gewoonten.

In de 19de eeuw werden ook de Britse Conservatieven door hun Liberale tegenstanders reeds “the stupid party” genoemd. De reden daarvoor was deels dezelfde als nu bij de Republikeinen, maar vooral toch het niet-ideologische karakter van het conservatisme. De pleitbezorgers van de Vooruitgang baseerden zich op een welbepaalde analyse van de samenleving en articuleerden op die basis een uitgewerkt politiek project, een doel om naar te streven. De in 1834 door Sir Robert Peel officieel ingevoerde naam “Conservative Party” verwees formeel wel naar iets als een ideologie, maar naarmate nieuwe partijen, zoals de her en der verrijzende socialistische partijen, zich scherp ideologisch gingen profileren, groeide de indruk dat conservatieven vooral gemotiveerd waren door emotionele aanhankelijkheid aan kerk en koning en door de rauwe (niet eens ideologisch ingeklede) klassenbelangen van de gentry, eerder dan door enige specifieke visie op de samenleving. Conservatisme werd door progressieven meewarig bekeken als iets sentimenteels, iets van onnadenkende mensen die gewoon gehecht waren aan het bekende en nooit de verbeelding opbrachten om zich een verbetering voor te stellen.

En zij hadden een punt. “Conservatisme” is vandaag wel leuk als geuzennaam, maar een echt inspirerende gedachte is het niet. De meesten die er echt met hun hart bij zijn wanneer ze zeggen iets te willen behouden, zullen er ook bij zeggen wát specifiek zij behoudenswaard vinden. Christenen bv. zullen zich bij voorkeur christen noemen. In een bepaald tijdsgewricht kan het hooghouden van christelijke idealen met conservatisme samenvallen, maar dat is niet noodzakelijk. “Progressieve christenen” zijn in mijn ervaring vooral meelopers, mensen die op goede voet met de heersende opinie willen staan, maar er bestaan zeker situaties waarin christen-zijn impliceert dat men bestaande gewoonten en instellingen afbreekt.

Eén ideologische stelling die we vandaag bij alle conservatieven horen, is dat progressieven zondigen door een “utopie” na te streven en zich de samenleving als “maakbaar” voor te stellen. Het komt mij echter voor dat belangrijke denkers die vandaag tot het conservatieve pantheon behoren, wel degelijk ook een utopie nastreefden. Confucius dacht in die richting, hij wilde de samenleving via de individuele mensen vervolmaken. Alleen zag hij revolutie en afbraak niet als het middel daartoe, wel het positief bevorderen van alles wat bijdraagt tot de deugd en maatschappelijke harmonie. Niet breken met het verleden, maar organisch voortbouwen op het verworvene. Wil een boom tot in de hemel groeien, dan moet hij niet van zijn wortels ontdaan worden (al kan het snoeien van minder essentiële uitgroeisels wel nuttig zijn), maar gewoon bovenop zijn gegeven grootte blijven omhooggroeien. Daarbij worden de mens en de structuren door Confucius zelfs enigermate als maakbaar beschouwd, als vatbaar voor verbetering, ondermeer door de kracht van het voorbeeld van de superieure mensen die aan hun minder ontwikkelde medemensen leiding geven.

Het confucianisme, en analoog ook het hindoeïsme, kan men wel echt conservatief noemen in deze zin dat zij in hun geschiedenisvisie geen enkele breuk vooropstellen: geen in de toekomst die nagestreefd moet worden, maar ook geen in het verleden. Christenen daarentegen, en joden en moslims, gaan wel uit van zo’n breuk. Zij zien de rol van Mozes, Jezus of Mohammed als een revolutie, als een verregaande breuk met het verleden, één die de geschiedenis onherroepelijk in twee deelt, en die ook de mensheid opdeelt in revolutionairen en contrarevolutionairen, in partijgangers en tegenstanders van de revolutie van Mozes, Jezus of Mohammed. Datgene wat zij vandaag willen conserveren tegen de opdringende vloed van de moderniteit was ooit de inzet van een revolutie. Zij kunnen zich alleen in heel voorwaardelijke en voorlopige zin “conservatief” noemen.

En waarom ook niet? Het is best goed en karaktervormend om zich conservatief te noemen wanneer je daarmee de heersende ideeënmode trotseert. Maar als we nu eens écht over de grond van de zaak nadenken, moeten we de relativiteit van die prettige geuzennaam durven inzien.